Kimin Hikayesini Dinliyoruz?

Bugün insanlar genel olarak haber okumuyor; kendilerine servis edilen algıyı tüketiyor. Ekranlarda gördüğünü, manşetlerde okuduğunu ve sosyal medyada önüne düşeni maalesef hakikat zannediyor. Ardından hiç farkına varmadan, başkalarının yazdığı senaryonun nesnesi haline dönüşüyor. Oysa hakikati arayanlar bilir; asıl mesele, haberin ne söylediği değil, neden o şekilde servis edildiği, neyin öne çıkarıldığı ve neyin bilinçli olarak gizlendiğidir.

Bu çağın en büyük güç araçları artık yalnızca tanklar, füzeler veya ekonomik yaptırımlar değildir. En büyük kuvvetlerden biri de hiç kuşkusuz insan zihnini yönetebilme kabiliyetidir. Çünkü zihni işgal edilen toplumların topraklarını işgal etmek için milyarlarca dolar harcamaya gerek kalmaz. Bugün küresel medya düzeni, istihbarat örgütleri, dijital platformlar ve siyasal güç merkezleri birbirinden tamamen bağımsız yapılar değildir. Bilgi, stratejik bir silah; haber ve habercilik ise bu silahın meşru görünen kılıfıdır.

Bunun en çarpıcı örneklerini yakın tarihte defalarca gördük. Vietnam Savaşı yıllarında milyonlarca insanın hayatını altüst eden bombardımanlar ve sivillere yönelik ağır yıkımlar, uzun süre "özgürlüğü koruma" söylemiyle meşrulaştırıldı. Afganistan'da yirmi yıl boyunca sürdürülen işgal, demokrasi ve insan hakları söylemleriyle sunuldu; geriye ise yıkılmış şehirler, milyonlarca mülteci ve derin bir insani kriz kaldı. Bosna'da Avrupa'nın göbeğinde yaşanan katliamlar karşısında dünya uzun süre sessiz kaldı. Filistin'de ise neredeyse seksen yıla yakındır süren işgal, abluka ve sivil ölümleri çoğu zaman kullanılan dil üzerinden yeniden tanımlanıyor; ölen çocukların kimliği bile haberin başlığına göre değer kazanıyor veya değersizleştiriliyor. Aynı hadise, failine göre farklı kavramlarla anlatılıyor. İşte algı yönetimi tam da burada başlıyor. Küresel sistem, ABD emperyalizmini ve İsrail siyonizmini açıktan eleştirmek yerine, çoğu zaman bu politikalara karşı direnen halkları ve grupları suçun asli faili gibi göstermeyi tercih ediyor.

Aynı seçici yaklaşımı yalnızca uluslararası krizlerde değil, Türkiye'de yaşanan birçok toplumsal olayda da görmek mümkündür. Kimi zaman Ordu'da yaşam alanlarını, suyunu ve toprağını korumaya çalışan köylüler, kimi zaman Kaz Dağları'nda çevrenin tahrip edilmesine karşı sesini yükselten vatandaşlar, kimi zaman da insanca çalışma şartları ve emeklerinin karşılığını talep eden maden işçileri, taleplerinin mahiyetinden ziyade kendileri hakkında oluşturulan haber dili üzerinden kamuoyuna sunulmaktadır. Aynı hak arayışı, aktörüne ve dönemin siyasal atmosferine göre kimi zaman "çevre duyarlılığı", kimi zaman "marjinal eylem", kimi zaman ise "provokasyon" olarak etiketlenmektedir. Böylece insanlar olayın kendisini değil, olay hakkında üretilen algıyı tartışmaya yönlendirilmektedir. Hakikati arayanların vazifesi ise peşin hükümlere değil, delile, adalete ve olayların gerçek mahiyetine bakmaktır.

Bugün psikolojik harp denilen şey, yalnızca savaşta kullanılan bir yöntem değildir. Barış zamanında da toplumlar korkuyla hizaya sokulur, öfkeyle kutuplaştırılır, umutla sürüklenir ve krizlerle yeniden şekillendirilir. Bir gün kahraman ilan edilenler ertesi gün hain, dün şeytanlaştırılanlar bugün kurtarıcı olarak sunulabilir. Çünkü yöntem değişmez; kitlelere hakikati değil, ihtiyaç duyulan algıyı satmaktır.

Batı dünyası yıllardır insan hakları, kadın hakları ve çocuk hakları konusunda dünyaya ders vermeye çalışıyor. Elbette bu değerler insanlığın ortak vicdanıdır ve savunulmalıdır. Ancak aynı çevrelerin, Afrika'nın madenlerinde ağır şartlar altında çalıştırılan çocuk işçilere, Asya'daki ucuz emek sömürüsüne, savaş bölgelerinde hayatını kaybeden kadınlara ve çocuklara karşı sergilediği sessizlik ciddi bir ahlaki çelişki değil midir? Küresel şirketlerin tedarik zincirlerinde çocuk emeğinin varlığı bilinirken, buna karşı gösterilen tepkinin çoğu zaman ekonomik çıkarların gerisinde kalması düşündürücüdür. İnsan hakları gerçekten evrenselse; ten rengine, coğrafyaya, dine veya ekonomik çıkarlara göre değişmemelidir. Mazlumun kim olduğuna değil, zulmün varlığına bakabilen bir vicdan, ancak o zaman tutarlı olabilir.

Ne acıdır ki bizlerin önemli bir kısmı da bu algı düzeninin zaman zaman gönüllü taşıyıcısı haline gelebiliyor. Bir haberin doğruluğunu araştırmadan paylaşmak, sosyal medyada oluşturulan linç kampanyalarına katılmak, küresel propaganda merkezlerinin ya da yerel düşünce kuruluşlarının ürettiği söylemleri sorgulamadan tekrar etmek, basiret sahibi bir insana ve hele ki Müslümana asla yakışmaz. Sloganın değil, delilin; hamasetin değil, hikmetin; sürünün değil, hakikatin tarafında durmak zorundayız.

Kur'an-ı Kerim bize, fasık bir kimse haber getirdiğinde onu araştırmayı emreder. Fakat bugün birçok insan, haberin kaynağını sorgulamadan hüküm veriyor; delil aramadan infaz ediyor, düşünmeden taraf oluyor. İşte tam da bu yüzden ilkelerimizi bir kenara bıraktığımız için algı mühendisleri başarılı oluyor. Çünkü sorgulamayan toplumlar yönlendirilmeye mahkum olur. Bunu küresel ölçekte düşündüğümüz gibi yerel sınırlar içinde de tefekkür etmek zorundayız.

Toplumlar zorla değil, rızaları kazanılarak yönetilir. Bunun yolu da eğitimden medyaya, popüler kültürden dijital platformlara kadar uzanan devasa bir algı endüstrisidir. İnsanlar çoğu zaman küresel ve yerel zincirleri göremez; çünkü o zincirler demirden değil, ekranlardan, manşetlerden ve tekrar edilen söylemlerden örülmüştür.

Bugün ahlaklı ve akıl sahibi tüm insanların görevi, her manşetin arkasındaki niyeti, her kampanyanın arkasındaki hesabı ve her propagandanın arkasındaki güç ilişkilerini sorgulamaktır. Kim konuşuyor, neden konuşuyor, neden bugün konuşuyor ve bundan kim fayda sağlıyor? Vietnam'da, Afganistan'da, Bosna'da ve Filistin'de yaşananlara aynı vicdanla bakamayan; mazlumu failine göre değerlendiren bir medya düzeni, hakikatin değil güç merkezlerinin sözcülüğünü yapmış olur. Aynı şekilde, kendi ülkesinde yaşanan sosyal hadiseleri de peşin kabullerle değil, adalet ve hakkaniyet ölçüsüyle değerlendiremeyen bir toplum, hakikati değil kendisine sunulan algıyı konuşur. Bu soruları sormayan bir akıl ise başkasının aklıyla hareket eder.

Hakikatin her çağda olduğu gibi bu zamanda da elbet bir bedeli vardır. Üretilen algıların taraftarı çoktur. Bizler alkışlanan kalabalıkların değil, hakikati bularak onun safında durmakla mükellefiz. Çünkü insan olarak müşterek vazifemiz, çağın yalanlarına teslim olmamaktır.

Aklını kullanan, feraset sahibi fert; çağın propaganda düzenine teslim olan değil, onu çözen, teşhis eden ve hakikati cesaretle konuşan kişidir. Çünkü hakikatin sesi çoğu zaman kalabalıklardan değil, basiret sahibi vicdanlardan yükselir.