Görünen Devlet mi, Güçlü Devlet mi?

Devletin temel görevi, vatandaşın hayatına müdahale etmek değil; hak ve özgürlüklerini güvence altına almaktır. Gerçek anlamda güçlü devlet, hayatın her alanında kendisini hatırlatan devlet değil; hukukun üstünlüğü sayesinde ihtiyaç anında güven hissettiren devlettir.

İslam medeniyetinin büyük mütefekkiri İbn Haldun, devletlerin ömrünü belirleyen en önemli unsurun yalnızca askeri ve ekonomik güç olmadığını söyler. O'na göre bir devleti ayakta tutan esas ilke adalettir. İbn Haldun; "Zulüm, umranın yıkılışının habercisidir." der. Devlet, vatandaşına güvenmediği ve güven vermeyi bıraktığında yalnızca fertler değil, devletin kendisi de bu süreçte yıpranmaya başlar.

Türkiye'nin yakın tarihi de devlet ile toplum arasındaki ilişkinin sürekli değiştiği bir tablo ortaya koymaktadır.

1990'lı yıllar, devletin güvenlik reflekslerinin en sert hissedildiği dönemlerden biriydi. Sağcı, solcu, muhafazakar, İslamcı ya da devrimci fark etmeksizin farklı toplumsal kesimler; baskılar, yasaklar, gözaltılar, tutukluluklar, işkenceler, faili meçhul cinayetler ve ifade özgürlüğünü ihlal eden uygulamalarla karşı karşıya kaldı.

Bu dönemde olağanüstü hal uygulamaları ve halka rağmen "güvenlik" politikaları, bireysel hak ve özgürlüklerin önüne geçti. Türkiye'nin hukuk devleti ve insan hakları bakımından en çok eleştirildiği yıllar olarak hafızalarımızda kazınamaz biçimde yer etti.

2000'li yılların başında ise farklı bir esinti ortaya çıktı. Avrupa Birliği'ne uyum süreci kapsamında yapılan liberal reformlarla birlikte insan hakları, hukuk devleti ve "demokratikleşme" alanlarında önemli adımlar atıldı. Tehdit tanımlamaları, yargı süreçlerinin hukuki zemine yaklaşması, emniyet teşkilatında kötü muamele ve işkenceye karşı daha sıkı denetimler hayata geçirildi. Kötü muamelede bulunduğu tespit edilen personel hakkında disiplin soruşturmaları açıldı ve yaptırımlar uygulandı. Devletin vatandaş karşısındaki sert yüzünün yumuşatılması yönünde önemli bir irade oluştu.

Son yıllarda ise Türkiye yeniden tersine farklı bir yönelim içerisine girdi diyebiliriz.

Bugün yalnızca kamusal alan değil; zaman zaman sosyal hayat, özel yaşam ve dijital platformlar da yargı ve idari mekanizmaların daha yoğun müdahale ettiği alanlar haline geliyor. Sosyal medya paylaşımları nedeniyle açılan soruşturmalar, gazeteciler, akademisyenler, siyasetçiler ve farklı görüşlerden vatandaşlar hakkında yürütülen davalar; ifade özgürlüğünün sınırları konusunda yeniden ve yeni tartışmaları beraberinde getiriyor.

Montesquieu'nün dediği gibi, "Gücün kötüye kullanılmaması için güç, güçle sınırlandırılmalıdır." sözü, hukuk devletinin en temel ilkelerinden biri olması gerekliliğini bugün de sürdürüyor. Devletin; hükümetlerin sahip olduğu yetkilerin hukukla sınırlandırılması, hem vatandaşın özgürlüğünü hem de devlet kurumlarına güveni muhafaza eden en önemli güvencedir.

Hiç kuşkusuz hiçbir özgürlük sınırsız değildir. Şiddeti teşvik eden, nefret suçu oluşturan veya doğrudan suç teşkil eden fiiller hukuk tarafından denetlenmelidir. Ancak hukukun, bireysel hak ve hürriyetlerin çalıştığı toplumlarda asıl mesele, güvenlik ile özgürlük arasındaki hassas dengeyi koruyabilmektir. Güvenlik adına yapılan müdahalelerin sürekli genişlemesi, zamanla toplumun kendisini ifade etmekte çekinmesine yol açabilir. Böyle bir ortamda insanlar yalnızca sözlerini değil, düşüncelerini de filtrelemeye başlar.

Tocqueville'e göre devlet bazen baskıyı zor kullanarak değil; hayatın her alanına nüfuz ederek, bireyi sürekli gözetim altında tutarak da özgürlükleri daraltabilir.

Türkiye'nin en temel meselelerinden biri de kurumsallaşmadır.

Kuralların kişilere göre değişmediği, devlet kurumlarının siyasi iktidarlardan bağımsız biçimde işlediği ve hukukun herkes için eşit uygulandığı bir düzen inşa edilemediği sürece aynı tartışmalar farklı dönemlerde farklı kesimlere karşı yeniden yaşanmaya devam edecektir.

Büyük devlet adamı Nizamülmülk, Siyasetname'de hükümdarın en büyük görevinin adaleti sağlamak ve devlet görevlilerinin halka zulmetmesini engellemek olduğunu söyler. Asırlar geçse de bu durum değişmemiştir. Modern yönetimlerde de devletlerin gücü, vatandaş üzerindeki baskısından değil; kurumlarının öngörülebilirliğinden, hesap verebilirliğinden ve hukuka bağlılığından gelir.

Yıllar önce siyaset ve kamu yönetimi konusunda görüşlerine değer verdiğim bir büyüğüm bana şu cümleyi söylemişti:

"En iyi devlet, vatandaşına en az görünen devlettir."

Devletin varlık sebebi, fertlerin yaşamını, aklını, inancını, özgürlüğünü ve mülkiyetini teminat altına almaktır. Bu sınırı aşan; kişilerin hayatına gereğinden fazla müdahale eden devlet anlayışı ise tartışmaları ve huzursuzlukları beraberinde getirir.

Dolayısıyla "az görünen devlet" anlayışı zayıf devleti değil; yalnızca gerekli olduğunda müdahale eden, bireyin özgürlük alanına saygı duyan, hukukla bağlı ve kurallarla yönetilen güçlü devleti ifade eder.

Bugün Türkiye'nin ihtiyacı olan şey öncelikle güçlü vatandaşlar, sonra güçlü kurumlar; fazla müdahale değil, daha fazla hukuk; daha fazla korku değil, daha fazla güvendir.

Çünkü özgürlük ile güvenlik birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan iki temel değerdir. Kalıcı istikrar ancak vatandaşın devlete güven duyduğu, devletin de vatandaşına güvendiği toplumlarda mümkündür.

Devletleri ayakta tutan korku değil, adalettir.