Bir Vadi Dolusu Altın

İnsanoğlunun mal ile kurduğu ilişki, yalnızca ekonomik bir mesele değildir. Mal, ihtiyaçları karşılayan bir nimet olabildiği gibi, insanın nefsini besleyen ve onu daha fazlasına sürükleyen büyük bir imtihana da dönüşebilir.

İslam'ın meseleye bakış açısında insanın helal yoldan geçimini sağlaması değil, mal sevgisinin insanı kuşatması, elindekinin hiçbir zaman yeterli gelmemesi ve daha fazlasına sahip olma hırsının kalbe hakim olmasıdır.

Rasulullah (s.a.v.), insanın bitmek bilmeyen mal arzusuna dikkat çekerek şöyle buyurmuştur:

“İnsanoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, ikincisini ister. Onun gözünü topraktan başkası doyurmaz.” (Buhari, 6439)

Hadis-i şerif, insan nefsinin mal karşısındaki doymak bilmez tabiatını açıkça ortaya koymaktadır. Bir vadi dolusu altın bile insanın arzusunu sona erdirmemekte, aksine nefis daha fazlasını istemeye devam etmektedir. Burada övülen bir zenginlik anlayışından değil, insanın kendisini sınırsız biriktirme arzusuna kaptırmasından söz edilmektedir.

İnsanın temel ihtiyaçlarını karşılamak, ailesinin geçimini sağlamak, helal yollardan kazanmak ve sahip olduğu imkanları güzel işler için kullanmak elbette bunun dışında değerlendirilmelidir. Ancak ihtiyaç sınırları aşıldığında ve mal, insanın hayatındaki temel hedef haline geldiğinde mesele değişir. Artık insan malı kullanmamakta, malın peşinden sürüklenmektedir.

İmam Gazali, İhyau Ulumi'd din'de mal sevgisinin insan nefsindeki güçlü etkisine dikkat çeker. İnsanın malı sevmesi, servet biriktirmesi ve ihtiyaçlarının ötesinde mal çoğaltmak istemesi, insan tabiatında bulunan bir eğilimdir. Bu sebeple insanın nefsi, elindekiyle yetinmek yerine sürekli daha fazlasını aramaya meyleder.

İşte insanın imtihanı burada başlar.

Bir ev yeterli olduğu halde daha büyüğünü istemek, bir araba ihtiyacı karşılamasına rağmen daha pahalısını arzulamak, mevcut servet hayatın bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecekken daha fazla servet biriktirmeyi hayatın merkezine koymak, nefsin bitmek bilmeyen taleplerinin birer yansıması olabilir.

Bunların her birinin tek başına haram olduğunu söylemek doğru değildir. Fakat insanın kendisine şu soruyu sorması gerekir:

Elimdeki imkanlar bana mı hizmet ediyor, yoksa ben onların daha fazlasına sahip olmak için mi yaşıyorum?

Çünkü insanın mal ile imtihanı yalnızca fakirlikte değil, zenginlikte de ortaya çıkar.

Kur'an-ı Kerim, servetin toplum içerisinde yalnızca belirli bir kesimin elinde toplanmasına dikkat çekerek şöyle buyurur:

“...Ta ki o mallar, içinizden yalnızca zenginler arasında dolaşan bir servet haline gelmesin.” (Haşr, 59/7)

Bu ayet, servet sahibi olmayı yasaklamaz. Ancak imkanların toplumun geri kalanından koparak yalnızca belli eller arasında dolaşmasını önemli bir mesele olarak ortaya koyar.

Çünkü insanın mal hırsı yalnızca kendi kalbinde sonuç doğurmaz. Biriktirme arzusu toplumsal hayata da yansır. İnsan daha fazlasını elde etmek için başkasının hakkını gözetmemeye, paylaşmayı küçümsemeye ve ihtiyaç sahibinin halini görmezden gelmeye başladığında, bireysel bir zaaf toplumsal bir probleme dönüşür.

Bugün bunun başka bir boyutuyla da karşı karşıyayız.

İnsanların değeri giderek sahip olduklarıyla ölçülüyor.

Cebindeki para arttıkça sözü daha fazla dinleniyor.

Giydiği kıyafet pahalılaştıkça itibarı yükseliyor.

Bindiği araba değiştikçe gördüğü muamele değişiyor.

Sahip olduğu makam ve servet arttıkça aynı davranışları daha farklı yorumlanıyor.

Böylece insanın ahlakı, karakteri, merhameti ve liyakati geri plana itilirken, sahip oldukları onun toplumdaki değerinin ölçüsü haline geliyor.

İnsana insan olduğu için değil, sahip oldukları ölçüsünde değer veriliyor.

Oysa İslam'ın mal konusundaki temel uyarısı tam da insanın bu ölçüyü kaybetmesine karşıdır.

Kur'an-ı Kerim şöyle buyurur:

“O ki mal toplamış ve onu sayıp durmuştur. Malının kendisini ebedi kılacağını sanır.”

(Hümeze, 104/2-3)

İnsan mal biriktirdikçe kendisini daha güvende hissedebilir. Fakat nefsin hırsı kontrol edilmediğinde güven duygusu kısa sürede daha fazlasını isteme arzusuna dönüşür. Bir miktar servet yeterli gelmez. Biraz daha gerekir. Sonra biraz daha...

İnsanın sahip oldukları arttıkça ihtiyaçları değil, arzuları büyümeye başlar.

Bir vadi dolusu altın vardır.

Fakat nefis ikinci vadinin hesabını yapmaktadır.

İkinci vadi elde edilir.

Bu defa üçüncüsü düşünülür.

Çünkü problem altının miktarında değil, insanın ona karşı geliştirdiği bitmek bilmeyen arzudadır.

Rasulullah'ın hadisi tam olarak bu noktada insan nefsinin karşısına bir ayna koymaktadır. İnsan, sahip olduğu şeylerin miktarı arttıkça doyacağını zannedebilir. Fakat nefis terbiye edilmediğinde daha fazla servet, daha fazla kanaat getirmeyebilir. Aksine daha büyük bir hırs doğurabilir.

Bu nedenle mesele yalnızca zengin olmak değildir.

Mesele, zenginliğin insanı ne hale getirdiğidir.

Malı olup malının esiri olmamak...

Kazanıp paylaşabilmek...

Sahip olup şükredebilmek...

Daha fazlasını elde etme imkanı varken, nefsin her istediğini elde etmeyi hayatın amacı haline getirmemek...

Asıl imtihan budur.

Çünkü bir insanın cebinde çok para bulunması onun kötü bir insan olduğunu göstermez. Fakat insanın bütün hayatını daha fazlasını kazanmak, daha fazlasını biriktirmek ve daha fazlasına sahip olmak üzerine kurması, hadis-i şerifin işaret ettiği tehlikenin tam da kendisidir.

Gerçek zenginlik, insanın ne kadar mala sahip olduğu kadar, sahip olduğu mal karşısında ne kadar özgür kalabildiğiyle ilgilidir.

İnsanın elinde milyonlar olabilir; fakat gözü sürekli başkasının servetindeyse fakirlik hissinden kurtulamayabilir.

Buna karşılık elindeki imkanın kıymetini bilen, ihtiyacından fazlasını paylaşabilen ve nefsinin her talebine boyun eğmeyen insan, azıyla da huzur bulabilir.

Çünkü nefis için bir vadi dolusu altın bile yeterli değildir.

O hep ikincisini ister.

Sonra üçüncüsünü.

Sonra daha fazlasını.

İnsanın önündeki asıl imtihan da tam burada başlar...